Rośliny przemarzają, gdy temperatura spada poniżej ich aktualnej odporności, a woda w tkankach zaczyna tworzyć kryształki lodu uszkadzające komórki. O wyniku decydują nie tylko gatunek i pochodzenie, lecz także hartowanie, stan nawodnienia, wiatr, termin nawożenia oraz faza rozwoju.
Dlaczego rośliny przemarzają?
Mróz nie działa jednakowo na wszystkie rośliny. Gatunki rodzime i te pochodzące z chłodniejszych regionów zwykle lepiej znoszą zimę niż rośliny wywodzące się z cieplejszego klimatu. Znaczenie ma też stan fizjologiczny rośliny. Egzemplarz, który jesienią zakończył wzrost i przeszedł w spoczynek, może przetrwać znacznie niższą temperaturę niż roślina pobudzona do wypuszczania młodych pędów.
Podczas silnego mrozu woda zamarza najpierw w przestrzeniach między komórkami. Jeżeli kryształki lodu powstają także wewnątrz komórek, uszkadzają ich błony i struktury. Po odwilży tkanki mogą brązowieć, więdnąć i zamierać. Czasem przemarza tylko część pędu albo pąki kwiatowe. Dlatego roślina może przeżyć zimę, ale wiosną nie zakwitnąć.
Jak rośliny przygotowują się do mrozu?
Jesienią, gdy temperatura spada, a dzień staje się krótszy, roślina stopniowo ogranicza wzrost i przechodzi w stan spoczynku. Ten proces nazywa się hartowaniem. Pędy drewnieją, zmienia się skład soków komórkowych, a część wody zostaje usunięta z wrażliwych struktur. Roślina zwiększa też stężenie substancji, które obniżają ryzyko uszkodzeń przez zamarzanie.
W obronie uczestniczą między innymi białka antyzamarzające AFPs (ang. antifreeze proteins). Występują one w apoplaście, czyli przestrzeniach znajdujących się poza błonami komórkowymi. Ograniczają tam wzrost kryształków lodu, ale nie czynią rośliny całkowicie odpornej na mróz. Skuteczność tego mechanizmu zależy od gatunku, odmiany, długości hartowania i warunków, w których roślina wchodzi w zimę.
Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy roślina nie zdąży się zahartować. Może do tego dojść po późnym nawożeniu azotem, długiej jesiennej suszy albo nagłym nadejściu mrozu po okresie ciepłej pogody.
Dlaczego wiosenne przymrozki są tak groźne?
Zimą roślina pozostaje w głębokim spoczynku i ma najwyższą odporność na mróz. Wiosną, pod wpływem dłuższego dnia i wyższych temperatur, zaczyna się rozhartowywać. Pąki nabrzmiewają, pojawiają się liście, kwiaty i młode zawiązki. Tkanki stają się wtedy znacznie delikatniejsze.
Dlatego przymrozek w kwietniu lub maju może wyrządzić większe szkody niż niższa temperatura w środku zimy. Szczególnie narażone są pąki kwiatowe roślin, które zawiązały je już poprzedniego lata, między innymi hortensji ogrodowej (Hydrangea macrophylla), magnolii, azalii i różaneczników. Pędy pozostają żywe, ale przemrożone pąki odpadają. W kolejnym sezonie krzew wypuszcza liście, lecz nie kwitnie.
To samo dotyczy roślin sadowniczych i jagodowych. Na przykład borówka wysoka toleruje bardzo niskie temperatury w spoczynku, ale jej odporność gwałtownie spada w kolejnych fazach rozwoju. Podane wartości są orientacyjne, ponieważ zależą od odmiany, czasu trwania mrozu i kondycji rośliny.
| Faza rozwoju borówki wysokiej | Orientacyjna temperatura krytyczna |
|---|---|
| Spoczynek zimowy | od –18 do –30°C lub niżej |
| Nabrzmiewanie pąków | od –9 do –12°C |
| Pękanie pąków | od –6 do –9°C |
| Różowy pąk | od –4 do –5°C |
| Początek kwitnienia | od –2 do –4°C |
| Pełnia kwitnienia | około –2°C |
| Owoce | od –1 do –2°C |
Co osłabia mrozoodporność roślin?
Oprócz cech genetycznych liczą się warunki wzrostu i sposób pielęgnacji. Nawet gatunek dobrze znoszący polskie zimy może przemarznąć, jeśli jest osłabiony, przesuszony albo rośnie w miejscu wystawionym na silne podmuchy.
Najczęstsze błędy zwiększające ryzyko uszkodzeń to:
- Późne nawożenie azotem – pobudza tworzenie młodych, słabo zdrewniałych pędów, które łatwo uszkadza mróz.
- Brak podlewania przed zimą – przesuszona roślina gorzej znosi mróz, zwłaszcza gdy zima jest bezśnieżna i wietrzna.
- Zbyt wczesne okrywanie – pod szczelną osłoną roślina może się zaparzyć, a pędy nie zakończą hartowania.
- Używanie folii bez wentylacji – folia ogranicza wymianę powietrza i sprzyja kondensacji wilgoci.
- Brak ochrony przed wiatrem – wiatr zwiększa utratę wody i wychładza pędy oraz podłoże.
- Nieprawidłowe cięcie – usunięcie pędów z pąkami kwiatowymi może zostać pomylone z przemarzaniem.
Nawożenie azotowe najlepiej zakończyć odpowiednio wcześnie w sezonie, zgodnie z wymaganiami gatunku. Jesienią stosuje się czasem nawozy zawierające potas i fosfor, bez azotu. Takie zasilanie może wspierać drewnienie pędów i przygotowanie systemu korzeniowego, ale nie zastąpi właściwego stanowiska, podlewania ani osłony.
Ważny jest także mikroklimat. Roślina posadzona przy ciepłej ścianie może przetrwać więcej niż ten sam gatunek na otwartej, podmokłej działce. Z kolei szybkie nagrzewanie stanowiska zimą sprzyja przedwczesnemu rozhartowaniu, po którym nocny mróz uszkadza pobudzone tkanki.
Jak chronić rośliny przed przemarznięciem?
Rośliny w gruncie
Przygotowanie ogrodu zacznij od zapewnienia roślinom wilgoci i czasu na naturalne zahartowanie. Osłony zakładaj po pierwszych przymrozkach, gdy roślina zakończy wzrost, ale przed nadejściem silnego i długotrwałego mrozu.
Najważniejsze czynności wykonuj w tej kolejności:
- Podlej rośliny przed zamarznięciem gleby, szczególnie młode krzewy i zimozielone gatunki.
- Sprawdź, czy pędy zdążyły zdrewnieć, i nie pobudzaj ich już nawozem azotowym.
- Rozłóż wokół korzeni ściółkę z kory, liści lub innego przewiewnego materiału.
- Wrażliwe pędy osłoń białą agrowłókniną, pozostawiając roślinie dostęp powietrza.
- Wiosną zdejmuj osłony stopniowo, gdy minie ryzyko silnych przymrozków.
Ściółka ogranicza wahania temperatury gleby i chroni korzenie. Nie powinna jednak szczelnie przylegać do nasady pnia, ponieważ wilgoć i brak przewiewu sprzyjają chorobom. Agrowłóknina sprawdza się lepiej niż folia, która może doprowadzić do przegrzewania i zaparzenia tkanek.
Rośliny w donicach i na tarasie
W pojemniku korzenie są bardziej narażone na mróz niż w gruncie, ponieważ cienka ścianka donicy szybko się wychładza. Donicę ustaw na warstwie styropianu lub innym materiale izolacyjnym, a jej boki owiń agrowłókniną, tekturą albo matą izolacyjną. Otwory odpływowe muszą pozostać drożne.
Nie wszystkie rośliny balkonowe powinny zimować na zewnątrz. Gatunki pochodzące z regionów tropikalnych wymagają przeniesienia do pomieszczenia, zanim temperatura spadnie poniżej ich tolerancji. Osłona chroniąca pojemnik nie zabezpieczy rośliny, która nie jest przystosowana do chłodu.
Przed pierwszymi przymrozkami sprawdź następujące elementy:
- Donice stoją na izolacji i nie mają kontaktu z zimnym podłożem.
- Wrażliwe pędy są osłonięte przewiewnym materiałem.
- Rośliny zostały podlane, ale podłoże nie jest stale mokre.
- Osłony nie są wykonane ze szczelnej folii.
Rośliny domowe na parapecie
Rośliny doniczkowe mogą przemarznąć nawet w ogrzewanym mieszkaniu. Najczęściej szkodzi im zimne powietrze wpadające przez nieszczelne okno albo przeciąg podczas wietrzenia. Szczególnie zagrożone są okazy stojące bezpośrednio na parapecie oraz na linii okno–drzwi.
Przed wietrzeniem odsuń doniczki od okna albo przenieś je w głąb pokoju. Nie ustawiaj ich bezpośrednio przy grzejniku, ponieważ suche i gorące powietrze także pogarsza kondycję liści. Sprawdź uszczelki w oknach, a rośliny wrażliwe na chłód ustaw w stabilnym miejscu, z dala od nagłych zmian temperatury.
Po przemarznięciu liście mogą stać się miękkie, pomarszczone i odbarwione. Nie podlewaj rośliny odruchowo, ponieważ podobne objawy daje zalanie. Przenieś ją w cieplejsze miejsce, obserwuj przez kilka dni i usuń dopiero te części, które wyraźnie zamierają.
Strefy mrozoodporności a wybór roślin
Strefa mrozoodporności opisuje średni zakres minimalnych temperatur, jakie występują na danym obszarze. Informacja o strefie przypisanej do rośliny pomaga ocenić, czy dany gatunek ma szansę przezimować w konkretnym ogrodzie.
Numer strefy nie jest jednak gwarancją. W opisach roślin przyjmuje się, że niższy numer oznacza większą odporność na chłód. Jeśli ogród znajduje się w strefie 6B, bezpieczniej wybierać rośliny oznaczone jako 6B, 6A, 5B lub niżej niż gatunki ze stref 7A i cieplejszych. Klasyfikacje mają charakter orientacyjny. Wynik zmieniają wiatr, wilgotność gleby, pokrywa śnieżna, nasłonecznienie, wiek rośliny oraz lokalny mikroklimat.
Przy zakupie sprawdź nie tylko nazwę gatunku, ale też odmianę i jej strefę mrozoodporności. Wrażliwą roślinę można posadzić w osłoniętym miejscu, lecz trzeba liczyć się z koniecznością regularnego zabezpieczania jej przed zimą.
Przemarzaniu najłatwiej zapobiegać, łącząc dobór roślin do stanowiska z prawidłowym hartowaniem, jesiennym ograniczeniem azotu, podlewaniem przed zimą i przewiewną osłoną. Mroźna zima nie zawsze jest największym zagrożeniem. Często większe szkody przynosi późny przymrozek, który trafia na pąki i młode tkanki po wiosennym rozhartowaniu.
